संपादकीय लेख
संपादकीय: ‘सिकलीगर’ — विस्मृतीत गेलेला इतिहासाचा एक सुवर्णपान
भारताच्या गौरवशाली इतिहासात अशा अनेक जमाती आणि समाज होऊन गेले, ज्यांनी देशाच्या रक्षणासाठी आणि स्वाभिमानासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य पणाला लावले. परंतु, दुर्दैवाने आधुनिक इतिहासाने आणि समाजव्यवस्थेने त्यांना परिघाबाहेर फेकले. असाच एक समाज म्हणजे ‘सिकलीगर समाज’. ज्या हातांनी एकेकाळी धर्म आणि देशाच्या रक्षणासाठी अजिंक्य तलवारी घडवल्या, तेच हात आज पोटाची खळगी भरण्यासाठी कुलूप-किल्ल्या बनवताना किंवा रस्त्याच्या कडेला लोखंडाचे तुकडे जोडताना दिसत आहेत, ही एक मोठी शोकांतिका आहे.
सिकलीगर समाजाचा इतिहास हा केवळ कारागिरीचा नाही, तर तो सर्वोच्च त्यागाचा आणि देशभक्तीचा इतिहास आहे. शीख गुरुपरंपरेशी, विशेषतः गुरु गोविंद सिंग यांच्याशी या समाजाचे नाते अतूट राहिले. मुघलांच्या जुलमी सत्तेविरुद्ध लढताना ‘खालसा सैन्याला’ शस्त्रास्त्रांची कमतरता भासू न देणारे हेच ते सिकलीगर होते. जंगलात, डोंगरात राहून, प्रतिकूल परिस्थितीत त्यांनी अशी शस्त्रे बनवली ज्यांनी इतिहासाची चक्रे फिरवली.
“ज्या हातांनी राजे-महाराजे आणि सैन्याला सुरक्षितता देणारी ढाल-तलवार बनवली, आज त्याच हातांना स्वतःच्या भविष्याची सुरक्षा शोधण्यासाठी संघर्ष करावा लागत आहे.”
ब्रिटिश काळात या समाजावर पहिला मोठा आघात झाला. इंग्रजांनी ‘शस्त्र नियंत्रण कायदा’ आणून सिकलीगरांच्या पारंपारिक व्यवसायावर पूर्णपणे बंदी घातली. इतकेच नव्हे तर, त्यांना ‘गुन्हेगार जमाती’ (Criminal Tribes Act) अंतर्गत डांबले गेले. स्वातंत्र्यानंतर हा काळा कायदा रद्द झाला असला, तरी समाजाच्या मानसिकतेतील आणि व्यवस्थेतील पूर्वग्रह अजूनही पूर्णपणे संपलेले नाहीत.
आजचा सिकलीगर समाज अत्यंत गरिबी, अशिक्षितता आणि उपेक्षेचे जीवन जगत आहे. फिरस्ते जीवन असल्यामुळे त्यांच्या मुलांना हक्काचे शिक्षण मिळत नाही. स्वतःचे पक्के घर नसल्याने ते आजही शहरांच्या कोपऱ्यावर किंवा पाल ठोकून राहताना दिसतात. लोखंडाशी खेळणाऱ्या या समाजाची आर्थिक स्थिती आज गंजलेल्या लोखंडासारखी झाली आहे.
वेळ आली आहे आत्मपरीक्षणाची!
जर आपण आपल्या गौरवशाली इतिहासाचा अभिमान बाळगतो, तर त्या इतिहासाचे शिल्पकार असलेल्या सिकलीगर समाजाला आपण वाऱ्यावर सोडू शकत नाही. शासनाने या समाजासाठी विशेष शैक्षणिक योजना, पक्की घरे आणि त्यांच्या पारंपारिक लोहारकामाला आधुनिक जोड देण्यासाठी कौशल्य विकास कार्यक्रम राबवणे गरजेचे आहे. त्यांना केवळ ‘मागस’ म्हणून नव्हे, तर ‘इतिहासाचे मानकरी’ म्हणून मुख्य प्रवाहात आणणे हे आपले राष्ट्रीय कर्तव्य आहे. जेव्हा या उपेक्षित हातांना सन्मान आणि हक्क मिळेल, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने इतिहासाच्या या सुवर्णपानाची किंमत राखली जाईल.
